โรคซิฟิลิสแต่กำเนิด ภัยเงียบที่เริ่มตั้งแต่ในครรภ์

โรคซิฟิลิสแต่กำเนิด (Congenital Syphilis) คือ ภาวะที่ทารกในครรภ์ได้รับเชื้อซิฟิลิสจากมารดาที่ติดเชื้อขณะตั้งครรภ์ โดยเชื้อแบคทีเรีย Treponema pallidum สามารถแพร่ผ่านรกเข้าสู่ร่างกายทารก ทำให้เกิดผลกระทบรุนแรงทั้งในช่วงตั้งครรภ์ ช่วงคลอด และหลังคลอด ซึ่งอาจนำไปสู่การแท้ง ทารกเสียชีวิต หรือมีความพิการแต่กำเนิดอย่างถาวร หากไม่มีการตรวจ และรักษาอย่างทันท่วงที

ปัจจุบัน โรคซิฟิลิสแต่กำเนิดยังคงเป็นปัญหาด้านสาธารณสุขที่สำคัญในหลายประเทศ รวมถึงประเทศไทย ด้วยเหตุที่ผู้หญิงตั้งครรภ์จำนวนหนึ่งไม่รู้ตัวว่าติดเชื้อ และไม่ได้รับการตรวจเลือดหรือรักษาอย่างเหมาะสม การป้องกันโรคนี้สามารถทำได้ง่าย และมีประสิทธิภาพ หากมีการคัดกรอง และรักษาตั้งแต่ระยะเริ่มต้น

โรคซิฟิลิส คืออะไร?

โรคซิฟิลิส เป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Treponema pallidum มีลักษณะของการดำเนินโรคเป็นระยะ โดยเริ่มจากระยะแรก (Primary), ระยะที่สอง (Secondary), ระยะพักเชื้อ (Latent), และระยะที่สาม (Tertiary) หากหญิงตั้งครรภ์ติดเชื้อในระยะแรก ๆ และไม่ได้รับการรักษา เชื้อสามารถแพร่ผ่านรกไปสู่ทารกในครรภ์ได้

สาเหตุของโรคซิฟิลิสแต่กำเนิด

โรคซิฟิลิสแต่กำเนิด (Congenital Syphilis) คือภาวะที่ทารกติดเชื้อซิฟิลิสจากมารดาที่มีเชื้อระหว่างตั้งครรภ์ เชื้อที่เป็นสาเหตุคือ Treponema pallidum ซึ่งเป็นแบคทีเรียชนิดเกลียว สามารถทะลุผ่านเนื้อเยื่อของรกเข้าสู่กระแสเลือดของทารกได้โดยตรง แม้ในครรภ์ที่ยังมีพัฒนาการไม่สมบูรณ์ เชื้อจึงก่อโรคได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ หากไม่ได้รับการตรวจคัดกรอง และรักษาอย่างถูกต้อง

โรคซิฟิลิสจากแม่สู่ลูกเกิดขึ้นได้อย่างไร?

โรคซิฟิลิสแต่กำเนิดเกิดจากการที่ มารดามีเชื้อซิฟิลิสขณะตั้งครรภ์ และเชื้อสามารถถ่ายทอดไปยังทารกได้หลากหลายวิธี ดังนี้

• การแพร่เชื้อผ่านทางรก (Transplacental Transmission)
  • ถือเป็นเส้นทางหลักของการติดเชื้อจากแม่สู่ลูก
  • เชื้อจะทะลุผ่านรกในช่วงตั้งครรภ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน ไตรมาสที่ 2 และ 3
  • หากมารดาติดเชื้อในช่วงต้นของการตั้งครรภ์ ความเสี่ยงที่ทารกจะได้รับผลกระทบก็จะยิ่งสูง
  • การติดเชื้อผ่านรกสามารถเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีอาการใด ๆ ของโรคในแม่
    
• การสัมผัสกับเชื้อในระหว่างคลอด
  • หากมารดามีแผลซิฟิลิสบริเวณช่องคลอดหรืออวัยวะสืบพันธุ์ เชื้อสามารถติดต่อได้ผ่านการสัมผัสกับเยื่อเมือกของทารก
  • การติดต่อแบบนี้พบได้น้อยกว่าเมื่อเทียบกับการผ่านรก แต่ก็เป็นอีกช่องทางที่ควรระวัง
    
• การสัมผัสหลังคลอด (Postnatal Exposure)
  • พบได้น้อยมาก โดยเฉพาะในกรณีที่ผู้ดูแลหรือแม่มีแผลเปิดที่มีเชื้อ และทารกมีผิวหนังถลอกหรือบาดแผล
  • การดูแลความสะอาด และป้องกันการสัมผัสกับของเหลวจากแผลจึงมีความสำคัญ
    

ปัจจัยที่ทำให้เชื้อแพร่สู่ทารกได้ง่าย

• มารดาไม่ได้รับการตรวจคัดกรองโรคซิฟิลิส ในช่วงแรกของการฝากครรภ์ (แนะนำควรตรวจในไตรมาสแรก และอีกครั้งในไตรมาสที่สาม)
• ได้รับการวินิจฉัยช้า หรือเริ่มรักษาเมื่อเข้าสู่ไตรมาสสุดท้าย ซึ่งอาจไม่ทันป้องกันการติดเชื้อ
• ไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสม เช่น ใช้ยาผิดชนิด หรือไม่ครบตามกำหนด
• ติดเชื้อซ้ำระหว่างตั้งครรภ์ โดยเฉพาะในหญิงที่มีพฤติกรรมเสี่ยงหรือคู่นอนยังไม่ได้รับการรักษา
  

อาการของโรคซิฟิลิสแต่กำเนิด

อาการสามารถแบ่งเป็น 2 ระยะหลักคือ

• ระยะแรก (Early Congenital Syphilis) เกิดภายใน 2 ปีแรกหลังคลอด โดยมีอาการ ได้แก่:
  • มีผื่นขึ้นตามตัว ฝ่ามือ ฝ่าเท้า
  • น้ำมูกเป็นเลือด
  • ตับ และม้ามโต
  • ตัวเหลือง
  • ต่อมน้ำเหลืองโต
  • น้ำหนักแรกเกิดต่ำ
  • กระดูกผิดปกติ
• ระยะเรื้อรัง (Late Congenital Syphilis) เกิดหลังอายุ 2 ปีขึ้นไป และมักเกี่ยวข้องกับผลกระทบระยะยาว ได้แก่
  • ความผิดปกติของกระดูกใบหน้า และจมูก (จมูกยุบหรือ “จมูกแซดเดิล”)
  • หูหนวกถาวร
  • ฟันผิดปกติ (Hutchinson teeth)
  • การมองเห็นลดลงหรือตาบอด
  • ปัญหาทางระบบประสาท เช่น ความล่าช้าในการพัฒนา สติปัญญาบกพร่อง

การวินิจฉัยโรคซิฟิลิสแต่กำเนิด

การวินิจฉัยโรคซิฟิลิสแต่กำเนิดจำเป็นต้องอาศัยการประเมินร่วมกันทั้งจากข้อมูลทางคลินิกของมารดา และทารก การตรวจที่ครอบคลุมจึงเป็นสิ่งสำคัญเพื่อยืนยันการติดเชื้อ และแยกแยะจากโรคอื่นที่มีอาการคล้ายคลึงกัน โดยมีแนวทางหลัก ดังนี้:

• การตรวจเลือดของมารดา
  • RPR (Rapid Plasma Reagin) หรือ VDRL (Venereal Disease Research Laboratory): เป็นการตรวจเบื้องต้นเพื่อตรวจหาภูมิคุ้มกันที่ตอบสนองต่อเชื้อ
  • TPHA (Treponema pallidum Hemagglutination Assay) หรือ FTA-ABS (Fluorescent Treponemal Antibody Absorption): ใช้เพื่อยืนยันผลการตรวจซิฟิลิสว่ามีการติดเชื้อจริงหรือไม่
• การตรวจเลือดของทารกแรกเกิด ทำการเจาะเลือดเพื่อตรวจหาแอนติบอดีซิฟิลิส (IgG, IgM) เพื่อเปรียบเทียบระดับแอนติบอดีในทารกกับของมารดา หากพบว่าในทารกมีระดับสูงกว่ามารดา อาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ
• การตรวจน้ำไขสันหลัง (Lumbar Puncture) เพื่อหาสัญญาณของ Neurosyphilis เป็นการตรวจหาเซลล์เม็ดเลือดขาว ปริมาณโปรตีน และตรวจหาเชื้อโดยตรงในน้ำไขสันหลัง
• การตรวจภาพถ่ายรังสีของกระดูกโดยเฉพาะบริเวณกระดูกแขน ขา และข้อมือ เพื่อดูความผิดปกติ เช่น กระดูกพรุน การอักเสบของกระดูก หรือรอยแตกของกระดูกโดยไม่ทราบสาเหตุ
  

การรักษาโรคซิฟิลิสแต่กำเนิด

การรักษาโรคซิฟิลิสแต่กำเนิดสามารถป้องกันภาวะแทรกซ้อนในระยะยาวได้หากเริ่มรักษาทันเวลา โดยยาที่ใช้มีประสิทธิภาพสูง และเป็นแนวทางมาตรฐานที่ใช้ทั่วโลก

• ยาหลัก: Penicillin G เป็นยาที่มีประสิทธิภาพในการฆ่าเชื้อ Treponema pallidum และใช้ได้ทั้งในหญิงตั้งครรภ์ และทารก
• กรณีของมารดาที่ตรวจพบระหว่างตั้งครรภ์ ให้ยาฉีด Benzathine Penicillin G เข้ากล้ามเนื้อ โดยให้ตามระยะของการติดเชื้อ (ระยะต้นหรือเรื้อรัง) ควรรักษา ให้ครบ และเร็วที่สุด เพื่อป้องกันการแพร่เชื้อสู่ทารก
• กรณีของทารกที่มีความเสี่ยง หรือติดเชื้อ ให้ยาฉีด Aqueous Penicillin G เข้าหลอดเลือดดำ หรือเข้ากล้ามเนื้อ ปรับขนาดยา และระยะเวลาตามน้ำหนักตัว และผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการ หากแพ้เพนิซิลลิน อาจพิจารณาใช้ยาอื่น เช่น Ceftriaxone ภายใต้การดูแลของแพทย์
• การติดตามอาการ ตรวจเลือดซ้ำทุก 3 เดือนในช่วงปีแรก เพื่อติดตามการลดลงของแอนติบอดี และตรวจพัฒนาการทารกอย่างใกล้ชิด เพราะบางอาการอาจแสดงในระยะยาว
  

การป้องกันโรคซิฟิลิสแต่กำเนิด

การป้องกันที่ได้ผลดีที่สุดคือการตรวจคัดกรองและรักษาหญิงตั้งครรภ์ตั้งแต่เนิ่น ๆ ควบคู่กับการดูแลระบบสาธารณสุขอย่างมีประสิทธิภาพ

สำหรับหญิงตั้งครรภ์

• ฝากครรภ์ทันทีเมื่อรู้ว่าตั้งครรภ์ และตรวจเลือดหาซิฟิลิสตั้งแต่ครั้งแรกที่ไปพบแพทย์
• หากผลเป็นบวก ต้อง รักษาทันที และ ให้ครบตามแนวทางการรักษา
• ควรตรวจซ้ำใน ไตรมาสที่ 3 หรือก่อนคลอด โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยง
• คู่นอนต้องได้รับการตรวจ และรักษา พร้อมกันเพื่อลดโอกาสกลับมาติดเชื้อซ้ำ
  

สำหรับระบบสาธารณสุข

• จัดให้มีการตรวจเลือดหาซิฟิลิสเป็นส่วนหนึ่งของการฝากครรภ์
• ให้ความรู้กับหญิงตั้งครรภ์เรื่องโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
• พัฒนาระบบเฝ้าระวัง และติดตามการรักษาผู้ป่วย รวมถึงการรายงานต่อเนื่อง
• เพิ่มการเข้าถึงยา Penicillin ในโรงพยาบาลทุกระดับ และไม่ขาดแคลน
  

คำถามที่พบบ่อย

Q: แม่ที่เคยเป็นโรคซิฟิลิสแล้วรักษาหาย ยังสามารถแพร่เชื้อให้ลูกได้ไหม?
A: หากรักษาหายขาด และผลเลือดเป็นลบ ก็ไม่สามารถแพร่เชื้อให้ลูกได้ แต่ควรตรวจเลือดซ้ำตามกำหนด

Q: ทารกที่เกิดมาปกติ ต้องตรวจเลือดไหม?
A: หากแม่มีประวัติการติดเชื้อ แนะนำให้ตรวจเลือดทารกแม้จะไม่มีอาการ

Q: โรคซิฟิลิสแต่กำเนิดรักษาหายขาดได้ไหม?
A: หากรักษาเร็วในช่วงแรกของชีวิต โอกาสหายมีสูง แต่หากปล่อยไว้อาจเกิดความเสียหายถาวรได้

Q: การฉีดวัคซีนสามารถป้องกันโรคซิฟิลิสได้หรือไม่?
A: ปัจจุบันยังไม่มีวัคซีนสำหรับซิฟิลิส การป้องกันที่ดีที่สุดคือการมีเพศสัมพันธ์อย่างปลอดภัย และตรวจเลือด

อ่านบทความอื่นๆ ที่น่าสนใจ

โรคซิฟิลิส ติดง่าย แต่ป้องกันได้

การมีเพศสัมพันธ์อย่างปลอดภัย (Safe Sex)

โรคซิฟิลิสแต่กำเนิดแม้จะสามารถป้องกันได้ 100% แต่ยังคงเป็นปัญหาสำคัญในระบบสุขภาพ การตรวจคัดกรองที่ครอบคลุม รวดเร็ว และการรักษาที่เหมาะสมตั้งแต่ระยะแรกของการตั้งครรภ์ เป็นหัวใจสำคัญในการลดอุบัติการณ์โรคนี้ลงอย่างยั่งยืน โดยเฉพาะในประเทศไทยที่ยังคงมีหญิงตั้งครรภ์ที่ไม่ได้รับการตรวจ และรักษาอยู่จำนวนมาก

เอกสารอ้างอิง

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Congenital Syphilis – CDC Fact Sheet. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.cdc.gov/std/syphilis/stdfact-congenital-syphilis.htm
• World Health Organization (WHO). Global guidance on criteria and processes for validation: elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int/publications/i/item/9789241505888
• กระทรวงสาธารณสุขแห่งประเทศไทย. ข้อมูลโรคติดต่อที่ป้องกันได้ – โรคซิฟิลิสแต่กำเนิด. กรมควบคุมโรค. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://ddc.moph.go.th
• องค์การยูนิเซฟ ประเทศไทย (UNICEF Thailand). ความสำคัญของการตรวจเลือดในหญิงตั้งครรภ์เพื่อป้องกันโรคซิฟิลิสในทารก. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.unicef.org/thailand/th/stories
• UNAIDS. Elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.unaids.org/en/topics/emtct